Gradina na Bosutu i Dalmatsko-panonski ustanak

    Predstave koze i jarca na posudi sa GRadine  

     Naselje na Gradini je doživelo svoj urbanistički i kulturni vrhunac tokom perioda starijeg gvozdenog doba. Zahvaljujući izuzetno bogatom kulturnom sloju iz ovog perioda na Gradini, izdvojena je posebna grupa koja je po ovom lokalitetu nazvana Bosutska grupa. U okviru bosutske grupe otkrivene su tri razvojne faze: naselje tipa Kalakača, horizont naselja sa keramikom Basarabi stila, naselje sa kanelovanom keramikom i sivom keramikom „Sremske grupe“. Naselje starijeg gvozdenog doba na Gradini je trajalo od oko 850. do oko 250. godine p.n.e. Gradina je naseljavana i tokom mlađeg gvozdenog doba – Latena, tokom perioda antike i tokom srednjeg veka.

   Bosutska kulturna grupa je u svom zenitu rezultirala jakim plemenskim formacijama u dolinama Save i Bosuta. One mogu da se vežu za Breuke i Amantine. Njihovo teritorijalno rasprostiranje u latenskom periodu može se odrediti samo posredno na osnovu kasnijih izvora.
      Može se pretpostaviti da se oblast Amantina prostirala zapadno od Sirmijuma, a da su Breuci živeli u dolini Save i Bosuta, zapadno i južno od Amantina. Za Breuke se mogu vezati velika praistorijska naselja u dolini Save, oko ušća Drine i Bosuta. Neki autori smatraju da je Gradina na Bosutu bila administrativno i vojno sedište Breuka. 
       Krajem 4. i početkom 3. veka p.n.e, sa prostora severne Panonije, u dolinu Save i Dunava se doseljavaju Kelti. Oni su sa donje Save i iz Podunavlja vršili pohode na jug, čiji je krajnji ishod bio napad na Delfe 279. godine p.n.e. Posle poraza u Grčkoj ostatak Kelta se vratio u Podunavlje, gde su obrazovali Velike i Male Skordiske. 
     Istorijski izvori, sa određenom nesigurnošću, stavljaju prvo prisustvo rimske vojske u Sremu u vreme Oktavijanovih ilirskih ratova od 35-33. godine p.n.e. Konačno osvajanje oblasti na donjoj Savi može se vezati za Tiberijev rat 13-9. godine p.n.e., koji Svetonije Trakvil spominje kao Tiberijevu pobedu na Breucima i Delmatima. Iako su detalji oko ovog rata nepoznati, poznat je njegov ishod – panonska plemena su pokorena, ali ne i umirena. U naredne dve decenije započinje pacifikacija oblasti Srema, da bi do novog sukoba došlo 6. godine nove ere.
   Posle Tiberijevog pohoda, Panonija bila relativno umirena. Uživajući svoje berićete sa jedne strane, polako je prihvatala romanizaciju, dok je sa druge strane jačala svoja patriotska osećanja. U vreme kada je Tiberije otpočeo rat sa germanskim kraljem Marobaudom, i za taj pohod počeo da regrutuje panonsku omladinu, buknuo je ustanak u dolini Save i u oblasti dalmatskih plemena. 
    Ustanak je izazvao veliku zabrinutost u Rimu, jer je ustanike, prema izvorima, činilo oko 200 000 pešaka i 9 000 konjanika. Neki pisci upoređuju opasnost od prodora pobunjenika u Italiju s onom u vreme Hanibala. U dramatičnom govoru u Senatu, Avgust je upozoravao da ustanici za deset dana mogu stići do Rima. Velej Paterkul, savremenik događaja i Tiberijev oficir, navodi da je ustanak zahvatio celu Dalmaciju i Panoniju, od Save do Jadranskog mora. Da izvori ne preteruju u broju ustanika govori i broj legija koje su Rimljani koncentrisali u Panoniji – smatra se da je bilo ukupno 11 legija u Iliriku koje su bile angažovane na savladavanju ustanika. 
    Posle neuspele opsade centara rimske uprave u Dalmaciji i Panoniji, Saloni i Sirmijumu, pobunjeni Delmati su, pod svojim vođom Batonom, krenuli prema Panoniji da bi se spojili sa pobunjenim Panoncima. Delmatski i panonski Baton su zajedno zauzeli Alma Mons, današnju Frušku Goru. Kod današnjeg sela Ležimira, na obroncima Fruške Gore, otkriven je lokalitet Velika Gradina, za koji je arheolog Dragan Popović smatrao da je bio Batonov logor.
     Borbe u Panoniji su potrajale još dve godine i vođene su promenljivim uspehom. Posle zauzimanja Alma Monsa ustanici su pobedili i u bici kod Volcejskih bara (kod današnjih Vinkovaca).
     Vremenom snaga ustanika je postepeno slabila. To nije bila organizovana vojska sa čvrstom komandom, već pobunjeni narod koji je još uvek živeo na poljima, organizovan po rodovima, i skupljao se pod zajedničku komandu jedino dok traje rat. Iscrpljeni ratom, glađu i bolešću, Panonci su se predali na reci Batinusu. Vođa Panonaca Baton prešao je na rimsku stranu i tako zadržao pravo da vlada u plemenu Breuka. Predaja ga je obavezivala na dve stvari: prvo, da pomogne Rimljanima u daljem ratu protiv pobunjenika, drugo da preda taoce kao garanciju svoje lojalnosti. Zbog toga je bio ubijen po naređenju delmatskog vođe ustanika. Borbe su nastavljene s Delmatima, u planinama između Save i Jadranskog mora.
       Posle ugušenja ustanka započela je surova i snažna pacifikacija oblasti Srema. 
     Snaga plemena Breuka je razbijena regrutovanjem u auksilije. Organizovano je ukupno sedam jedinica iz ovog plemena: I Breucorum Equitata, II Breucorum Equitata, III Breucorum, IV Breucorum, V Breucorum, VI Breucorum, VII Breucorum C.R. Equitata. Svakako da je u dolinama Save, Bosuta i Drine ostalo nešto Breuka. O nastavku života na mestu ranijeg naselja govore i nalazi sa bosutske Gradine, gde se kontinuitet stanovanja prati i kroz period antike.

nadgrobna stela
Nadgrobna stela jednog Breuka, pripadnika kohorte I Pannoniorum, pronađena u Bingerbriku (Nemačka)

     Plemena Amantina i Sirmijenza su organizovana u civitates peregrinae sa središtem u Sirmijumu. Određeni broj pripadnika plemena Amantina i Breuka su odvedeni u Emonu kao taoci. Skordisci su, kao rimski saveznici, bili pošteđeni ove oštre pacifikacije. Oni su se organizovali u civitas Scordiscorum, sa centrom u Akuminkumu (Stari Slankamen).
     Po krvavom ugušenju dalmatsko-panonskog ustanka Ilirik je podeljen na dve provincije: Illyricum Superius (Dalmaciju) i Illyricum Inferius (Panoniju). U Panoniji su se 14. godine nalazile tri rimske legije, čiji je zadatak bio da grade puteve i mostove. 
      Već sredinom 1. veka, kada su oslabljena domorodačka plemena organizovana u administrativne zajednice čime im je ograničena moć, počela su dodeljivanja poseda isluženim legionarima u području Srema. 
     Do danas je na teritoriji opštine Šid otkriven veći broj lokaliteta koji se mogu povezati za poljska dobra – ville rustice i latifundije. Manji broj ovih vila je bio u carskom domenu dok je većina bila u privatnom posedu i pripadala je porodicama isluženih veterana. Zbog ovakve teritorijalne organizacije ali i blizine Sirmijuma i Cibala, nije bilo potrebe za stvaranja gradskih centara na teritoriji današnje opštine Šid. U okviru ovih vila nalazili su se domorodačka i romanizovana naselja (vikusi, pagusi) koja su sada bila uključena u ekonomiju ovih imanja.

Autor teksta: Radovan Sremac

(Autorska prava zadržana. Zabranjeno je korišćenje materijala bez dozvole vlasnika sajta)

Gradina na Bosutu

Gradina na Bosutu

     Gradina je jedan od najznačajnijih arheoloških lokaliteta u Srbiji. Nalazi na levoj obali Bosuta, u ataru sela Vašice kod Šida.
     Ovaj lokalitet je nauci poznat punih 155 godina. Davne 1859. godine za Gradinu je zabeleženo: „Između selah Batrovacah i male Vasce, na obali Bosuta vidit je također tragove bedemah, šamacah i razrušenih zidinah, i to je mjesto ondašnjemu puku poznato pod imenom „Gradina“. Sudeći po obsegu razvalinah i po lijepom položenju mjesta i ciele one okolice, morao je i ovdje biti njekoč znameniti grad“. 
     Gradina je kao arheološki lokalitet ponovo zabeležena 1880. godine, kada je preko nje prokopavan prilaz mostu: „Doznao sam, da se kod Batrovaca most preko Bosuta pravi, da se tamo toga radi njeka gradina razkapa, i da se je već mnogo drevnosti iznašlo. Nisam mogao prigorjeti, da se naše stvari u tuđinu raznašaju, nađem kola, pak tamo. Ali kad na gradinu, imam što viditi. Gradina se zove, ali su to ogromne mogile (humci), od kojih je jednu sa strane mjernik do dva metra dubljine prokopati dao. Tu se opažaju tri, jedan povrh drugoga, ognjišta; a izkopano je mnogo predmeta predhistoričke dobe“.
     Prva zaštitna istraživanja lokaliteta vršena su u periodu od 1964. do 1965. godine. Organizovao ih je Muzej Srema iz Sremske Mitrovice. Istraživanja su vršili Petar Milošević, Dragan Popović i Nikola Tasić. Zahvaljujući ovim istraživanjima, Nikola Tasić je definisao Bosutsku grupu, kao specifičnu kulturnu pojavu u okviru široko rasprostranjenog Basarabi kompleksa starijeg gvozdenog doba. Gradina je postala eponimni lokalitet za ovu kulturnu grupu i svrstala se u lokalitet od evropskog značaja. 
     U periodu od 1975. do 1988. godine organizovana su sistematska istraživanja Gradine na Bosutu. Nosilac projekta je bio Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Sremske Mitrovice, uz saradnju sledećih institucija: Galerija slika „Sava Šumanović“ Šid, Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture Vojvodine iz Novog Sada, Vojvođanski muzej iz Novog Sada, Narodni muzej iz Kikinde, Gradski muzej Sombor, Muzej Srema iz Sremske Mitrovice, Balkanološki institut SANU Beograd i Arheološki institut Beograd. Istraživanjima su rukovodili Dragan Popović, Nikola Tasić i Predrag Medović. 

ekipa arheologa na gradini oko 1978 (1)
Ekipa arheologa na Gradini, 1970-ih

     Jeseni 2013. g., nakon pauze od 25 godina, ponovo su vršena istraživanja zaštitnog karaktera. Istraživanja je obavio Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Sremske Mitrovice.
    Gradina ima elipsoidni oblik, dimenzija oko 200 h 40 m. Sa severozapadne i zapadne strane lokalitet ograničava vodotok Struga. Sa južne strane se nalazi reka Bosut, a sa severne veštački formiran odbrambeni rov. U određenom istorijskom momentu lokalitet je pomoćnim poprečnim rovom podeljen na dva dela nejednakih dimenzija. Istočni manji deo lokaliteta je nazvan Gradac. Može se pretpostaviti da je ovaj deo naselja imao posebnu namenu, zbog čega je bio i dodatno obezbeđen odbrambenim rovom. Sve do izgradnje savremenog puta Vašica-Batrovci i zatrpavanja dela odbrambenog rova, Gradina je bila svojevrsno ostrvo. 
        Gradina je sukcesivno naseljavana oko 7000 godina. Arheološka istraživanja su utvrdila sledeću hronološko-stratigrafsku sliku:
I neolit – prvo naselje na Gradini je formirano je u periodu finalnog neolita a njegovi stanovnici su bili nosioci sopotsko-lenđelske grupe. Posle ovog neolitskog naselja Gradina je ostala nenaseljena.
II eneolit – iz perioda bakarnog doba otkriveno je samo jedno naselje, a ono je pripadalo grupi Boleras-Černavoda. Eneolitsko naselje je bilo manjeg obima u odnosu na neolitsko i nalazilo se na centralnom delu Gradine.
III bronzano doba – najveće naselje bronzanog doba na Gradini pripadalo je nosiocima vinkovačke grupe ranog bronzanog doba. Posle vinkovačkog naselja otkriveni su stambeni horizonti kasne vatinske grupe. U srednjem bronzanom dobu na Gradini su imali manje naselje nosioci Szeremle, Dubovac i Belegiš grupe. Poslednji tragovi života u bronzanom dobu vezani su za grupu Gava-Belegiš II.
IV Starije gvozdeno doba – starije gvozdeno doba je stratigrafski najbogatiji period na ovom lokalitetu. Zahvaljujući tome, kao i bogatstvu nalaza, uočena je posebna praistorijska grupa – bosutska grupa. U okviru bosutske kulturne grupe starijeg gvozdenog doba, rasprostranjene u Vojvodini, severnoj Srbiji i većem delu rumunskog Banata, uočene su tri razvojne: 1. Bosut IVa-Kalakača (850-750. g. p.n.e.), 2. Bosut Ivb-Basarabi (750-500. g. p.n.e.), 3. Bosut IVc-naselje sa kanelovanom keramikom i sivom keramikom „Sremske grupe“ (500-250. g. p.n.e.). Pretpostavlja se da je naselje u ovom periodu imalo preko 2000 stanovnika.
V Mlađe gvozdeno doba – najmlađi horizont praistorijskih naselja na Gradini pripada latenskom periodu. Naselje je zahvatalo celu površinu Gradine, ali i predgrađe sa radionicom za proizvodnju keramike i nekropolom. Bosutska kulturna grupa je u svom zenitu rezultirala jakim plemenskim formacijama u dolinama Save i Bosuta. One mogu da se vežu za Breuke i Amantine. Prema dosadašnjim rezultatima može se zaključiti da je Gradina na Bosutu predstavljala jedno od najznačajnijih kasnolatenskih utvrđenja u zapadnim oblastima Skordiska. Latensko naselje na Gradini pripada periodu oppidum-a koji se u ovim krajevima završava u vreme rimskog osvajanja krajem I veka p.n.e. ili početkom nove ere. Neki autori smatraju da je Gradina bila administrativni i politički centar plemena Breuka, i samim tim da je odigrala veoma značajnu ulogu u velikom Dalmatsko-panonskom ustanku 6-9. godine.
VI Gradina u istorijskom periodu – neposredno sa zapadne strane odbrambenog rova, na obali Struge, mestimično se nalaze fragmenti rimske keramike i metala. Sa Gradine i iz njene bliže okoline potiču pojedinačni nalazi iz vremena Seobe naroda koji upućuju na postojanje određenog naselja i u toku ranog srednjeg veka. Na lokalitetu je otkriveno groblje iz XVI-XIX vek, dok su u odbrambenom rovu pronađeni jednostavni objekti iz perioda XIV-XV veka. Verovatno se radi o selu Mala Vašica koja je u izvorima prvi put zabeležena 1430. godine. Vašica se na Gradini nalazila sve do oko 1710-1715. godine, kada je preseljena na današnju lokaciju. 
     Osnovu za svako buduće istraživanje Gradine na Bosutu i praistorije ovog regiona predstavlja arheološka zbirka u Šidu koju čini preko 5500 predmeta. Gradina na Bosutu je postala je nezaobilazan činilac u proučavanju praistorije cele jugoistočne Evrope. Ova činjenica, ali i podatak da je istraženo manje od 10 % lokaliteta, obavezuju nauku da nastavi istraživanje bosutske Gradine a celokupno društvo da sa najvećom odgovornošću pristupi čuvanju i prezentaciji lokaliteta.

Autor teksta: Radovan Sremac

(Autorska prava zadržana. Zabranjeno je korišćenje materijala bez dozvole vlasnika sajta)

Milivoj Mauković iz Šida

Milivoj Mauković
Milivoj Mauković

     Prezime Mauković se u Šidu prvi put pominje u popisu priložnika hramu Svetog oca Nikolaja u Šidu iz 1733. godine, gde je zapisan prilog Jovan Maukovića. U popisima Šida iz 1745. i 1746. pominje se Đorđije Mauković, 1750. Lazar Mauković knez šidski, a već 1758. godine u Šidu se pominju četiri porodične starešine odnosno četiri doma Maukovića: Nićeta, Joksim, Arsenije i Ćira (čukundeda Milivoja Maukovića). U periodu 1762-1775. godine bilo je tri doma čije starešine su Toma, Arsenije i Stefan, zatim 1790. godine Toma, Jovan i Petar itd. Već krajem 18. veka porodica pokojnog Kirila Maukovića, odnosno njegovog sina Petra, istakla se kao bogatija, verovatno zahvaljujući zanatu i trgovini. Deda Milivoja Maukovića, Mihailo, bio je šnajder. Sačuvano je jedno pismo od 04.oktobra 1839. godine u kojem Pavel Grčić, advokat i poslanik, preporučuje svom rođaku profesoru Jakovu Grčiću, direktoru gimnazije u Sr. Karlovcima, Jovana, sina Mihaila Maukovića a Milivojevog strica. Jovan Mauković će posle postati opštinski sudija i šidski knez. Drugi stric Milivoja Maukovića, Petar, bio je trgovac i jedan od najvećih priložnika “srbskom narodnom normalnom ili troklasnom učilištu šidskom”. U hramu Sv. oca Nikolaja u Šidu čuva se pozlaćeni putir koji su Petar i Aleksandra Mauković darovali ovom hramu za večni pomen svoje pokojne kćerke Angeline (1849-1867). Tetka Milivoja Maukovića, Hristina, se udala za šidskog ekonoma Joakima Acu Šumanoivća, dedu akademskog lsikara Save Šumanovića.
     Milivoj Mauković, kao što je već rečeno, je sin Hristifora-Kriste Maukovića i Katarine rođ. Forišković. Hristifor je nastavio šnajderski zanat svog oca Mihaila. Što se tiče tačnog datuma rođenja i smrti Milivoja Maukovića oni su poznati zahvaljujući protokolima krštenih i umrlih hrama Svetog oca Nikolaja u Šidu. Rođen je 1. septembra 1851. godine (datumi su dati po starom kalendaru) u Šidu, od roditelja Hristifora i Ekaterine Mauković. Kršten je 3. septembra a kum je bio Lazar Grčić, šidski trgovac i stric čuvenog novosadskog profesora Jovana Grčića i javnog beležnika i veleposednika u Šidu dr Dragutina Grčića. Milivoje Mauković je preminuo 23. decembra 1881. godine u Šidu od tuberkuloze, a sahranjen je 24. decembra na šidskom groblju.
       Mauković je venčan u Moroviću gde mu je živela buduća supruga. Kako protokoli morovićke parohije nisu sačuvani ne možemo izneti tačne podatke o venčanju. Podaci o njegovoj supruzi potiču iz Bračnog ugovora potpisanog u Moroviću 26.08. (06.09.) 1877. godine između Jovana i Kristine Knežević, roditelja neveste Sofije Knežević, i ženika Milivoja Maukovića. Sofija Knežević je rođena u Šidu 11.02.1846. godine, što potvrđuje i protokol umrlih. Posle 1848. godine Jovan Knežević se preselio u Morović, da bi se ponovo vratio u Šid, i tu umro 1882. godine.
     Milivoj Mauković i Sofija rođ. Knežević su imali troje dece – Milenka 07.05.1878-02.10.1878, Ekaterinu 19.08.1879-29.04.1969. i Hristifora rođenog kao posmrče 04.06.1882. godine. Ekaterina-Katinka se udala “kada su procvetale ljubičice na njenoj kapiji” (kako je to sama pričala Ljubici Jukić rođenoj Janković iz Šida; prim. u pitanju nisu one rane prolećne ljubičice nago letnje, iznikle od semena raznetog vetrom) 13.06.1899. godine za svršenog bogoslova Emilijana Josifovića, žitelja mitrovačkog a rođenog u Boljevcima. Ekaterina i Emilijan Josifović su imali kćerku jedinicu Nevenku, umrloj u osamnaestoj godini života od tuberkuloze (oko 1918. godine). U vreme tzv. NDH Emilijana su, kao pravoslavnog protu u Opatovcu, ustaše živog bacile u bunar u dvorištu parohijskog doma. Nakon toga popadija se vratila u Šid i jedno vreme živela u kući svojih rođaka Kozjaka, odnosno u staroj apoteci. Stariji Šiđani se sećaju gluve popadije Katinke, koja je često sedela na klupi ispred svoje stare kuće i držala na uvetu veliku trubu koja joj je pojačavala sluh. Zanimljivo je pomenuti da je Katinkin svekar, kao jedan od osnivača Sokolskog društva, primio od bugarskog cara Borisa III na poklon sablju. Na ovaj događaj podseća jedna stara fotografija na kojoj se vidi pozdrav starog Josifovića i cara Borisa III.
     Hristifor Mauković, Milivojev sin, se pominje kao pisar u Hrvatskoj. Nije poznato kada i gde je preminuo i da li je imao potomstva.
     Kuća Milivoja Maukovića, i moguće prethodno njegovog oca Hristifora, bila je u samom centru Šida, preko puta srpsko pravoslavne crkve. Građena je na trećini placa porodice Šumanović. Tu kuću je kasnije kupila porodica Janković, a cela ta ulica je srušena u famoznom rušenju šidskog centra zbog formiranja parka i gradnje velikih, estetski unakaženih i ne toliko potrebnih zgrada.

         Na velik ugled i bogatstvo ove grane familije Mauković ukazuje činjenica da su svi bili školovani, da su zauzimali visoke društvene funkcije, kao i to da su sklapali brakove sa poznatim i bogatim porodicama. Tako su na primer Maukovićevi zetovi bili direktor Velike srpske pravoslavne gimnazije u Novom Sadu Stefan Lazić, novosadski štampar Jovan Adamović, čuveni karlovački vinar Konstantin Kostić, mitrovački trgovac Georgije Stefanović, vinkovački profesor Konstantin Bošković, advokat Milan Simunović (inače unuk sestre arhiepiskopa Beogradskog i mitropolita srpskog Petra Jovanovića) itd. Važno je napomenuti da i poznati kolekcionar Pavle Beljanski potiče od ove porodice. Da je Milivoj Mauković rođen u siromašnoj porodici, kako je to do sada navođeno u literaturi, svakako ne bi bio u mogućnosti da se školuje u Minhenu, uprkos stipendiji Marije Trandafil, i da “životari” u Beču radeći kao šegrt.

     Na šidskom gradskom (srpsko pravoslavnom) groblju i danas stoji spomenik Milivoja Maukovića, isklesan od finog sjajnog crnog mermera. Odmah uz njegov grob nalazi se i grob njegovog oca Kriste, strica Jovana, dede Mihaila i babe Julijane.

Autor teksta: Radovan Sremac

(Autorska prava zadržana. Zabranjeno je korišćenje materijala bez dozvole vlasnika sajta)