All posts by radovan.sremac

Đelem, đelem lungome dromeja…. dolazim u pitomi Šid (povodom 250 godina od prvog pominjanja Cigana u Šidu)

(pre početka moram da skrenem pažnju da će se u tekstu koristiti termin „Ciganin“ a ne „Rom“ budući da su u periodu o kojem se piše taj termin koristili i sami pripadnici tog naroda a i drugi narodi)

            Ako je do sad i pisano o Cincarima, ako su do sad i pomenuti šidski Italijani, e o šidskim Ciganima nikad nije bilo ni jedne reči. Epska tragedija molovinskih Familića obeležila je celokupnu cigansku zajednicu šidskog i uopšte sremskog područja. Iako su bili porodično najbrojniji, Familići nisu bili i jedini stradali Cigani u ustaškom Jasenovcu. Sreća je što su barem Familići pobrojani po imenu i godinama rođenja. Preostale šidske Cigane nestale u donjogradinskim jamama nikad nećemo upoznati čak ni po imenu. Te 1942. g. samo je iz Vašice u Jasenovac oterano 25 ciganskih kola sakupljenih iz okolnih sela. Mugin stih „Ide Mugo gde mu volja nije, ide Mugo gde se maljem bije“ obeležio je kraj i na žalost celokupnu istoriju ove poslednje nesedelačke zajednice u Sremu. Tačan broj stradalih Cigana na području šidske opštine nikad nećemo saznati. Pa kako onda da saznamo kako su izgledali, kako su pevali, iz kakvih se lula  širio gorki miris duvana, kakvo su šarenilo imale ženske svilene suknje, kakva neprijateljstva i kakva pobratimljenja su nestala….

            Istorija šidskih Cigana se može podeliti na četiri faze.

            Prva faza bi hronološki pripadala drugoj polovini 18. veka kada se u gradu pominju i prvi Cigani. To je period završetka konsolidacije Šida kao grada, period urbanizacije, konsolidacije i završnog naseljavanja porodica itd.  Prva osoba zabeležena „na hartiji“ kao pripadnik ciganskog naroda je Ilka, supruga Georgija Ciganina, preminula 29. jula 1767. g. i što je veoma zanimljivo, nije zabeležena kao čergarska porodica nego porodica naseljenja u domu broj 157. Georgijeva ćerka se udala 1770. g. za Lazara Jovanova iz Vašice. Drugi ciganski dom je bio broj 26, gde je živela porodica Tome Ciganina († 1769). Na žalost, nije poznato gde su se nalazili ovi domovi. Sa druge strane, kuća Nedeljka Nede Ciganina († 1789) i njegovog sina Mihaila Miše nalazila se u Krotićevom šoru (danas ul. Kneza Miloša). Nedeljko je pored Miše imao i sina Petra i ćerku Saru (udatu 1773. g. za Jovana Petkovića iz Vukovara). U Šidu su u to vreme još živele i porodice Tome Ciganina (dom 61 u Donjem šoru), Ive Ciganina (dom 157) i Nikole Jovanovića (dom 284). Jedina čergarska (nenaseljena) porodica je bila porodica Nikole i Vemije. Zanimljivo je da su neke od sedelačkih porodica postale zemljoradničke, i asimilovale se kroz brakove sa Srbima. Takvo poreklo u Šidu imaju porodice Živković, Miličić, Vuković itd.

Prvim pomen Cigana u Šidu 1767. g. u protokolu umrlih
Prvim pomen Cigana u Šidu 1767. g. u protokolu umrlih

Nakon kraja 18. veka nastaje duža pauza u pominjanju Cigana. Sigurno da ih je u Šidu bilo ali kao privremeno boravećih čergara. Tek početkom druge polovine 19. veka, tačnije 1861. g. pominju se porodice Dimitrija i Ilinke Stankovića, Konstantina i Anke Petrović kao i Jovana i Stane Stanković, svi doseljeni iz Bosne. Ova, nazovimo je druga faza u istoriji šidske ciganske zajednice, traje do kraja 19. veka. Tada se u Šidu pominju i bračni parovi Nikolaj Jovanović iz Radinaca i Marija Dumitrović iz Erdevika, zatim Jakov i Rahila Živković, Radovan i Sofija Mitrović iz Lipovca, neudate Ciganke Marija Jovanović iz Berkasova i Draginja Radosavljević iz Vrbanje itd. Jedini u Šidu naseljeni bračni parovi su bili Aleksander i Marija Jovanović, i Nedeljko Živković i Ruža Radojčić. U Šidu su preminuli Ljuba Živković iz Bobote († 1881), Radovan Šakić iz Starih Banovaca (†1882), zatim Andrija Miloš Jovanović (†1886) i Ekaterina Jovanović († 1897) oboje iz Berkasova.

Jelena Dumitrović (1910-1924)

Treća faza obuhvata period od početka Prvog svetskog rata do početka Drugog svetskog rata. Tokom ovog perioda šidska ciganska zajednica je bila i najbrojnija. Zanimljivo je da iako su krštavali decu i sahranjivali svoje pokojnike kao pripadnici Srpske pravoslavne crkve, Cigani nisu i sklapali brakove u njoj. Na primer, samo u periodu 1914-1934. g. u Šidu je kršteno 53 dece a sklopljenо samo dva braka. Zbog toga ih je crkva smatrala nevenčanim i svu decu upisivala na majčino ime kao vanbračnu (isti slučaj je i kod, na primer, nazarenskih porodica). Tako se ni kod jednog od 53 upisana krštenja ne navodi ime oca deteta. U protokolu krštenih se pominju sledeća prezimena Balinović (Glavni šor – Cara Lazara), Dumitrović (Crkveni šor – Zmaj Jovina i Džigura – Vuka Karadžića), Đorđević (Crkveni šor), Jovanović, Martinović (Džigura, Glavni šor – Karađorđeva, Donji šor – Nikole Vlaškog), Miličić, Nikolić i Familić. Svi su bili naseljeni, dakle nisu bili čergari. Porodice su se doseljavale iz Berkasova, Ležimira, B. Brestovca, Višnjićeva, Rume, Molovina, Trpinje itd. Osnivanjem Nezavisne države Hrvatske, Cigani su se zajedno sa Srbima i Jevrejima našli među nepoželjnim građanima. Iako je odvođenja u logor bilo u više navrata, najmasovnije odvođenje je bilo juna meseca 1942. g. Gotovo svi šidski Cigani završili su svoj život u Donjoj Gradini.

Grob Jelene Dumitrović u Šidu
Grob Jelene Dumitrović u Šidu

Nakon Drugog svetskog rata malobrojni preživeli Cigani su  nastavili svoj život u Šidu. Ovo je poslednja faza i faza koja još uvek traje. Neposredno nakon rata u Šidu se pominju Jovanovići iz B. Brestovca, Jovanovići iz Trpinje, Familići iz Molovina, zatim Dumutrovići itd. Verovatno najpoznatije šidske Ciganke su bile Šećerka i Hristina Dumitrović. Šećerka je bila ćerka Petra i Bosiljke Dumitrović. Imala je, koliko je poznato, ćerku Vidosavu (1917-1917) i Hristinu, poznatija kao Ciganka Maca (1922-2006). Šećerka je upamćena kao poslednja starostavna Ciganka: pušila je na lulu, uvek je sedela u turskom sedu na podu, i nosila je prelepe šarene svilene suknje preko kojih je oblačila jednu staru suknju kako bi ih zaštitila. Šećerkini roditelji, inače poreklom iz Erdevika, imali su i ćerke Lenku i Kosanu. Šećerkinu i Macinu simboliku i ulogu svojevrsne šidske ikone danas nastavlja Macina snaja Djula, popularna šidska „Kuma“.

Hristina Dumitrović Familić - Ciganka Maca
Hristina Dumitrović Familić – Ciganka Maca

 

Đula Familić - Kuma
Đula Familić – Kuma

 

Autor Radovan Sremac, arheolog kustos

(Autorska prava zadržana. Zabranjeno je korišćenje materijala bez dozvole vlasnika sajta)

Šidski fotograf Đorđe Karafilović

Kada se govori o nekom predratnom, građansko-zanatlijsko-paorskom Šidu, nemoguće je ne osetiti žalost i nostalgiju za starim objektima, bilo da su u pitanju obični drveni ambari ili bogate luksuzne kuće. Stariji sugrađani se donekle i sećaju tog Šida, dok mlađe generacije mogu samo po fotografijama da naslućuju kako je naša varošica nekad izgledala. Najveća zasluga za dokumentovanje Šida pripada fotografu Đorđetu-Đoki Karafilović.

Đorđe Karafilović
Đorđe Karafilović

Porodica Karafilović se doselila u Šid oko 1900. godine iz Dupjana u Makedoniji. Pekar Đorđe Karafilović (Dupjani, 1871 – Šid, 1940), sin Karafila i Ilinke,otvorio je u Šidu pekaru 1902. godine. Godinu dana kasnije sklopio je brak sa Marijom Miličić iz Šida, sa kojom je imao sina Stevana (1903) i kćerku Kristinu (1905) udatu Perzić. Kuća porodice Karafilović se nalazila u centru Šidu. To je bila jednostavna spratnica, sa lokalima u prizemlju.

Đorđe-Đoka Karafilović, sin Stevana Karafilovića, rođen je 1926. godine u Šidu. Osnovnu školu je pohađao u Vukovaru i Inđiji a gimnaziju u Subotici, Kikindi i Zemunu. Sa 18 godina, kao pripadnik NOP-a, učestvovao je u borbi za oslobođenje Šida decembra 1944. godine. Radni vek je započeo u bioskopu „Oslobođenje“, a potom je kao referent za kulturu radio u Sreskom narodnom odboru Šid. U periodu od 1950. do 1961. godine predavao je matematiku i fiziku u Školi učenika u privredi. Obavljao je funkciju direktora škole učenika u trgovini. Nakon spajanja Škole učenika u trgovini i Škole učenika u privredi, Karafilović ostaje da radi kao profesor sve do 1971. godine, kada prelazi u Osnovnu školu „Filip Višnjić“, kasnije OŠ „Sremski front“ u Šidu. Bio je izuzetno aktivan u Odredu izviđača „Lazar Bibić“, u šidskom pozorištu i drugim omladinskim i društveno-političkim organizacijama. Za svoj rad je nagrađen najvišim opštinskim priznanjem – šestodecembarskom nagradom.

Verovatno najznačajnija Karafilovićeva zaostavština Šidu jeste izuzetno velik broj njegovih fotografija Šida. Posebno su interesantne i značajne njegove fotografije kuća u centru Šida pre čuvenog rušenja centra u cilju modernizacije grada.

Rušenje centra Šida zabeleženo objektivom Đoke Karafilovića
Rušenje centra Šida zabeleženo objektivom Đoke Karafilovića

Radovan Sremac

(Autorska prava zadržana. Zabranjeno je korišćenje materijala bez dozvole vlasnika sajta)

Zadužbine i društva pri Srpskoj pravoslavnoj crkvenoj opštini u Šidu

Pri Srpskoj pravoslavnoj crkvenoj opštini šidskoj postojalo je nekoliko zadužbina i društava koje su svojim radom pomagale i razvijale sve društvene slojeve u Šidu. Posebno su značajne privatne zadužbine bogatih Šiđana koji su svoju imovinu poklanjali svom gradu preko crkve.

Zadužbina Lazara Grčića „Svetosavski zaveštaj“ – Lazar Grčić (1816-1885) potiče iz ugledne bogate šidske porodice. Bio je školski tutor i predsednik Crkveno-školske opštine u Šidu. Godinu dana pred svoju smrt, na Svetog Savu 1884. g, Lazar je osnovao zadužbinu poklonivši Crkvenoj opštini 1000 for. oročenih u Šidskoj štedionici. Cilj ove zadužbine je bio da se od dobijene kamate dečacima iz sirotih porodica svake godine kupi odelo.

Račun krojača Kriste Lazarevića naslovljen na zadužbinu Lazara Grčića za odeću ta školsku decu

Račun krojača Kriste Lazarevića naslovljen na zadužbinu Lazara Grčića za odeću za školsku decu

Zadužbina Alekse i Katarine Đorđević – porodica Georgijević (Đorđević) pripada cincarskom krugu šidskih porodica. Aleksa (1838-1887) u braku sa suprugom Katarinom (1843-1890) nije imao dece. Supružnici su osnovali zadužbinu sa ciljem finansijske pomoći devojkama iz šidskih srpskih zanatlijskih porodica prilikom njihove udaje, kao i srpske siročadi. Svoju kuću koja se nalazila u blizini crkve, na mestu današnjeg parka, bračni par Đorđević je zaveštao crkvi u okviru svoje zadužbine. Nekretnine ove zadužbine su obuhvatale ukupno 44 jutra od čega je jedno jutro otpadalo na građevinsko zemljište a 43 jutra na oranice. Imovina Zadužbine (nekretnine i vrednosne hartije) je 1941. g. imala vrednost od 541.063,67 dinara. Kompletno obradivo zemljište od zadužbine oduzeto je i ustupljeno fizičkim licima na teritoriji Šida 1948. g, dok je kuća oduzeta odlukom Narodnog odbora sreza šidskog 1954. g. Poslednja sednica Upravnog odbora Zadužbine Alekse i Katarine Đorđević održana je 30.1.1955. g.

Zaklada Isidora i Evice Regelac „Car Lazar“ – porodica Regelac se doselila u Šid iz Obrovca oko 1860. g. Isidor (1837-1895) je bio dugogodišnji predsednik crkvenog i školskog odbora u Šidu. Svojim testamentom je osnovao zakladu za plaćanje parohijala srpskih pravoslavnih paroha u Šidu. Njegova supruga Eva je svojim testamentom osnovala zadužbinu: „sa mojih 30 komada deonica Šidske štedionice i 20 komada deonica Srpske banke u Zagrebu osnivam zakladu koja ima nositi ime „Zaklada Isidora i Evice Regelac iz Šida“. Ceo dohodak od te glavnice tih deonica Šidske štedionice i Srpske banke u Zagrebu ima se upotrebiti u zakladne svrhe kao što sledi: svrha te zaklade jeste da se od dohodka iste upotrebi svake godine svota od 400 kruna i da se na izmence dade kao podpora: jedne godine jednom siromašnom čestitom i poštenom zanatliji u Šidu Srbinu pravoslavne vere, koji se u Šidu nastanio i već 3 godine obrt vodi, a druge godine da se izda taka svota jednoj siromašnoj poštenoj i čestitoj devojci pravoslavnoj Srpkinji zanatlijskoj kćeri koja se za zanatliju Srbina pravoslavne vere, bilo u Šidu bilo na stranu, udaje, prvenstvo da ima ona koja se u Šidu udaje“. Zadužbina je 1941. g. u vrednosnoj hartiji posedovala ukupno 1.941 dinara i to u 10 deonica Srpske banke d.d. Zagreb, 60 deonica Šidske štedionice i uložnoj knjižici kod Šidske štedionice.

Pečat Zaklade Isidora i Evice Regelac „Car Lazar“

  Pečat Zaklade Isidora i Evice Regelac „Car Lazar“

Zadužbina Marije Orešković – Marija Orešković rođ. Šaloš (Osijek, 1816 – Šid, 1905) bila je supruga čuvenog šidskog tamburaša i birtaša Dimitrija-Mite Oreškovića. Ona je sav svoj imetak zaveštala Srpskoj pravoslavnoj crkvenoj opštini u Šidu. U njenom testamentu iz 1891. g. kaže se: „Dušu moju preporučujem milosti svemogućeg Boga, a telo moje neka se sahrani po obredu srpske pravoslavne crkve na šidskom groblju u porodičnoj grobnici kraj moga muža Mite, pristojno. Vaskoliki svoj imetak kako pokretni tako i nepokretni, osim niže označenih legata, ostavljam za osnivanje jedne zaklade u svrhu izdržavanja jednog đakona kod srpske pravoslavne crkve Sv. oca Nikolaja u Šidu pod imenom „Zaklada Marije i Mite Orešković iz Šida za izdržavanje srpskog pravoslavnog đakona pri srpskoj pravoslavnoj crkvi Sv. oca Nikolaja u Šidu… Platu tog đakona ustanovljujem iz dohotka zaklade, sa godišnje ukupno 500 forinti av. Za tu platu biće đakon taj dužan: u srpskoj pravoslavnoj crkvi Sv. oca Nikolaja u Šidu uvek kad je zdrav pri bogosluženju o Sv. liturgiji, večernja, jutrenja, bdenja i časovima činodjejstvovati; srpsku pravoslavnu školsku mušku i žensku decu u Šidu u veronauci učiti i veronauk u školama u Šidu predavati; srpsku pravoslavnu školsku decu i srpsku mladež u Šidu obučavati u srpsko crkvenom pojanju i pjeniju.“.

Srpsko crkveno pevačko društvo „Javor-gusle“ Šid – društvo je osnovano 1876. g. pri crkvenoj opštini sa zadatkom da „neguje srpsko pravoslavno crkveno pjenije, narodne i umetničke pesme, i da na taj način širi verske i moralne osećaje u narodu“. Kako je naveo Nikola Tubić: „…društvo je s jedne strane bilo vaspitač omladine u umetničkom estetskom pogledu, ali i vaspitač omladine u svemu onome što je humano, rodoljubivo i plemenito.“ Iako je društvo prvobitno osnovano kao pevačko (sa muškim, ženskim i mešovitim horom), kasnije je dobilo i dramsku (1890) i tamburašku sekciju (1901). Prvi horovođa u društvu je bio učitelj Kosta Janković, zatim dr Dragutin Grčić, i potom učitelji Giga Vojnović, Branko Vojnović, Kosta Lazarević, Nikola Jovanović i Spasoje-Baba Tomić. Društvo je 1928. g. postalo član Prvog beogradskog pevačkog društva. Najveći doprinos razvoju društvao dao je dr Dragutin Grčić koji je izabran za počasnog člana društva. Među počasnim članovima našli su se i profesor novosadske gimnazije Jovan Grčić i kompozitor iz Beograda Petar J. Krstić. Društvo je često organizovalo nastupe u Šidu i okolini povodom većih svetaca i praznika, i učestvovalo je na svim kulturnim i humanitarnim manifestacijama u gradu, i redovno na liturgijama u crkvi. Imovina, arhiva i vrednosti društva su pljačkani u dva navrata, 1914. i 1941. g. Nakon poslednje pljačke i zabrane rada društva a na kraju i ubijanja članova od strane ustaša, društvo se nakon rata nikad nije oporavilo i povratilo predratni uspeh.

109

Društvo „Javor-gusle“ oko 1905. g.

            Pogrebno društvo u Šidu – osnovano je 1890. g. a bilo je organizovano pri crkvenoj opštini jer je i groblje bilo u njenom vlasništvu. Cilj Društva je bio „da se iza umrlog člana zaostala rodbina ili njegovi naslednici podpomognu izvesnom svotom, kojom će pokriti pogrebne troškove“. Član je mogla postati „svaka u Šidu i okolini stanujuća osoba, bez razlike spola, staleža i verozakona koja je zdrava i neporočnog značaja i koja je 15 godina života navršila do postignute 60 godine“. Upravu Društva su činili glavna skupština, upravni odbor i predsednik sa blagajnikom kao zamenikom.

 

Radovan Sremac

(Autorska prava zadržana. Zabranjeno je korišćenje materijala bez dozvole vlasnika sajta)